Хүндүлүг номчукчулар, композитор Кертик-оол Данзынның чогаадыкчы ажылы-биле силерни улам чоок таныштырар дээш, “Шын” солуннуң бөгүнгү үндүрүлгезинче ону чаладавыс.
– Кертик-оол Максимович, ыраажы, артист болгаш композитор кижилерниң чогаадыкчы ажылының дугайында чугаалажы бергенде, оларның ук-салгалында ындыг салым-чаяанныг кижилер чораан бе дээрзин эпти-ле сонуургай бээр болгай. Силерниң улуг салгалыңарда ыры-хөгжүмге салым-чаяанныг кижилер бар бе?
– Ийе, бар. Мээң ачам Максим Туңович Ховалыг Тыва Арат Республиканың улустуң революстуг шерииниң үрер хөгжүм оркестриниң хөгжүмчүзү чораан кижи-дир. Хола хоолай хөгжүм херексели үрүп ойнап турган. Ону “труба” деп адаар болгай бис. Ооң шериг албаны эрттирип турганы үрер хөгжүм взводунуң командири Максим Мунзук. Үрер хөгжүм оркестринге ойнап турганын бодаарга, хөгжүмге салым-чаяанныг болганы-ла ылап.
Кажан Тыва Арат Республиканы 1944 чылда Совет Эвилелинге каттыштырыптарга, ТАР-ның революстуг шерииниң үрер хөгжүм оркестрин тараткан. Ачам черле, ол шагныы-биле алырга, элээн эртем-билиглиг кижи болгаш, совет-партия ажылынче шилчээн. Бажың-Алаак сумуга даргалап турган кижи. Максим биле Кара-кыс Мунзук артистер ада-иемниң чурттап, ажылдап чораан суурлары Бажың-Алаак биле Хайыракан суурларга концерттер, шиилер көргүзүп келгенде, бистиң бажыңывыска албан кирер, бистиң ада-иевис-биле шайлаар, хөөрежир, чамдыкта хонар-даа улус чүве. Максим Моңгужукович биле мээң ачамның найыралдыы аажок улус. Кайызының-даа аттары Максим. Тываның революстуг шерииниң үрер хөгжүм оркестиринге кады ойнап турган болгаш, найыралы дыка күштүг болган.
Ол трубаны аптарага шыгжап каан чыдар чүве. Ачам ону ийи-чаңгыс ужулгаш, аялгалар ойнап кагылаар, ам сактып, билип чоруурум-биле алырга, марш аялгалары ойнаар турган-дыр ийин. Ачам та чүге мени трубага ойнап өөретпээн? Мен база та чүге трубага сонуургал чок турган кижи мен? Кызылдың уран чүүл училищезин дооскужемге чедир, ачамның ол трубазын авам аптарага шыгжап чораан-дыр ийин. Ынчан база ол трубаны сонуургавайн турган мен. Чүге дээрге баянга ойнаарынга хандыкшый берген мен. Амгы сагыш-сеткилим-биле алыр болза, ачамның трубазынга ойнап өөренип алган, камныг эдилеп чоруур боор мен.
– Баянга ойнаарынга канчап хандыкшый бергениңер ол?
– 1959 чылда ачамны Хайыракан суурже ажылдадып чоруткан. Ол-ла чылда Чадаанага бичии уругларның хөгжүм школазын ажыткан. Менден бичии дуңмам Эрес-оол аңаа өөренип кирип алган. Ачам баян саткан. Дуңмам баянга “тыйтыладыр”, чоорту шору ойнаар апарган. Чаптанчыы аажок, баян артындан чүгле бажы көстүр. Мен база баянга ойнаарын сонуургай берген мен. Чадаананың бичии уругларның хөгжүм школазының директору, баян клазының башкызы Семён Лукич Бухтуев Хайыракан школазынга келгеш, хөгжүм школазынга өөренир оолдар, уругларның шилилгезин эрттирген. Мен, мээң эштерим оолдар Саңгы-Бадыраа Кызыл-оол, Ондар Май-оол, Сат Эрес-оол шилилгени эрткеш, Чадаана биле Хайыракан аразы 2 километр хире черге кыш-чай чок халчып, бичии уругларның хөгжүм училищезинге өөренип турдувус. Чүгле Чадаанага эвес, Чөөн-Хемчик кожуунга, харын-даа мырыңай бүгү Тывага хөгжүм уран чүүлүнүң сайзыралын бедик деңнелче көдүрген кижи ол. Бо башкының баян клазынга баянга нота-биле ойнаарынга өөренип алдым. Хөгжүм деп чүвениң “амданын” апкан бис.
Үш класстан сес класска чедир Чадаанада хөгжүм школазынга өөренгеш, баян клазын дооскан дугайында шынзылгаларны болгаш Хайыракан сес чыл школазын дооскан дугайында аттестаттар алгаш, мээң биле Кызыл-оол, Май-оол эштерим, фортепиано клазын дооскан кыс эживис Байкара Сайын 1964 чылда Кызылдың уран чүүл училищезинче шылгалдаларны чедиишкинниг дужаагаш, өөренип кирген бис. Мен училищениң улусчу уран чүүл салбырының баян клазынга өөренип турдум.
– Ырлар аялгазын училищеге өөренип тургаш, бижип эгеледиңер бе?
– Училищеге программа ёзугаар хөгжүм билиглерин шиңгээдип алыр. Ынчан ыры чогаадыр деп чүве мээң сагыжымда чок. Кызылдың уран чүүл училищезин дооскаш, Чадаананың бичии уругларның хөгжүм школазынга баян клазының башкызынга ажылдай берген мен. Солуннар, номнар садар киоскиден артист Кара-кыс Мунзуктуң шүлүктериниң “Мээң ырыларым” деп номун көрүп каан мен. Максим Моңгужукович биле Кара-Кыс Номзатовна бистиң бажыңывыска кээп турган, ол артисти бичиимден таныыр болгаш, ол номну садып алган мен. Бо номда шүлүктерниң аразындан “Сөглеттинмээн ынакшыл” деп шүлүктү номчуурумга, аялга сагыжымга чайгаар-ла дыңналы берген. Ынчан, 1968 чылда, кончуг аныяк, 20 харлыг эр мээң ынакшааным уруг ыракта, арай-ла чааскаанзырап турганым сентябрь–октябрь айларда муңгак байдалым база бар. Ынчаар-ла “Сөглеттинмээн ынакшыл” деп ырының нотазы бижиттинген. Сөөлүнде бодап чоруурумга, ачамның-даа, мээң-даа хөгжүмге салым-чолувус Максим Моңгужукович биле Кара-Кыс Номзатовна Мунзуктар-биле бир янзы харылзаалыг болган хире чорду.
Алыс мергежили чолаачы, ал-боду ыраажы Ойнаар-оол деп оолга ырының сөзүн көргүзүп, аялгазын баянга ойнап бердим. Ырның сөзүн-даа, аялгазын-даа Ойнаар-оол дыка сонуургаан, Ойнаар-оол “Сөглеттинмээн ынакшылды” Хайыракан суурнуң клувунга баянга мээң үделгем-биле уярадыр-ла бадырган. Ону дыңнаан чон адыш часкап турда – диңмирээр-ле чүве. Мен-даа база дыка өөрээн мен. Аныяктарның-даа, улуг назы-харлыг кижилерниң-даа сеткил-сагыжынга хөөннешкек ыр болган-дыр деп бүзүредим.
Бистиң аныяк шаавыс совет үеде, 1960-1975 чылдарда суг болза, кижилер ырлажырынга дыка ынак турган болгай. Бо шагда ышкаш кулаанга наушниктер суп алган, боду-ла туугай чорбас. Аныяк оолдар, уруглар концерттерни белеткээш, суурлар аразынга аалдажып көргүзер. Хайыраканның аныяктары суурларга концерттер көргүзүп, мээң чогааткан ырымны ырлажырга, “Сөглеттинмээн ынакшыл” бүгү Тываже тарап чоруй барган.
– 1990 чылдар эгезинде “Авамга” деп ыры Солун-оол Моңгуштуң күүселдезинге дыңналып келди. Оон бээр 35 чыл ажыг үе эрти...
– Ийе. Шүлүкчү Александр Даржайның “Авамга” деп шүлүүнүң утказы мээң авам дугайында сактыышкыннарымга дыка хөөннешкек болган. Ынчангаш ол ырының аялгазы чайгаар-ла бижиттинген чүве. Мен черле ындыг кижи болдум, шүлүктүң утказы, хөөнү мээң сагыжымны доюлдуруп, куюмналдырыптар болза, ынчан ырының аялгазы сагыжымга төрүттүнер. Ырының сөзү дыка күштүг-дүр ийин. Ону композитор кижи угаан-сегээни, сеткил-хөңнү-биле медереп билбес болза, ыры аялгазы чогааттынмас. “Авамга” деп ырыны ырлаар, ооң утказын, аялгазын ырының авторлары ышкаш сеткип билир ыраажы херек апарган. Бир эвес ыраажы ындыг хөөннүг эвес болза, ырының сөзүнүң-даа, аялгазының-даа утказын илередип шыдавайн баар. Хөгжүмчү Василий Иргит дуңмам “Тос дугаар школада оол бар-дыр ийин” дээш, ырны алгаш чоруткан. Удаваанда “Авамга” деп ырыны Солун-оол Моңгуш боду гитарага аялгазын ойнавышаан, радиога ырлап үндү. Бо ырыны Солун-оол Моңгуштан эки күүседир ыраажы чок болган. Ону амга чедир радиога дамчыдып, телевидениеге көргүзүп турар. Тываның улустуң чогаалчызы Александр Даржай биле мээң чогаадыкчы ажылывыс чедиишкинниг болган деп санап чоруур мен. Чогаалчының 55 харынга тураскааткан “Эрткен үем” деп ыры база чонга уттундурбас ыры болду.
Эдуард Мижиттиң сөзүнге “Чалыы назын”, Геннадий Кууларның “Барыксанчыг чуртумайны”, “Чалыы үем кыйгызы” деп шүлүктеринге дээш өске-даа чогаалчыларның сөстеринге ырыларны бижидим, барык шуптузу ыраажыларның болгаш дыңнакчыларның сеткилинге таарышкан, чон аразынга нептереңгей ырылар болдулар.
– Кертик-оол Максимович, “Шын” солуннуң аалчызы бооп келгениңерге өөрүп четтирдивис. Солуннуң номчукчуларының мурнундан чогаадыкчы чедиишкиннерни күзедивис.
Ш. Суваң чугаалашкан.
Авторнуң тырттырган чуруу.
ЧАЛЫЫ ҮЕМ КЫЙГЫЗЫ
Сөзү Геннадий Кууларныы аялгазы Кертик-оол Данзынныы
Чиик, уян сеткил-биле
Аныяамда өөрүм-биле
ойнап-хөглеп, ырлап чордум.
Анай-хаак дег чараш кыска
уян ырны сөңнеп чордум.
Ам бо хүнде бодалдарым –
сактыышкыным көрүнчүү-дүр.
Чаңгыланган ырым хөөнү –
чалыы үем кыйгызы-дыр!
Айлар, чылдар эрткен тудум,
аныяк шаам ырап бар чор.
Амыдырал узун оруу
арттар ажып, шөйлүп бар чор.
Ам бо хүнде бодалдарым –
уян сеткил көрүнчүү-дүр.
Чаңгыланган ырым хөөнү –
чалыы үем кыйгызы-дыр!
Ындын алган назы-харны
өртээр эвес, баглаар эвес.
Ыры-шоорлуг чалыы назын
катап эглип келир эвес.
Ам бо хүнде бодалдарым –
эрткен оруум көрүнчүү-дүр.
Чаңгыланган ырым хөөнү –
чалыы үем кыйгызы-дыр!
“Шын” №7 2026 чылдың февраль 26