Февраль 1 – Республиканың “Сылдысчыгаш” уруглар солунунуң катап тургустунган хүнү
(Сактыышкындан үзүндү)
...Бир-ле дугаар “Сылдысчыгаш” деп тускай, чараштыр бижээн сөстү “Тываның аныяктары”солуннуң үндүрүлгезиниң иштики арнынга номчаан мен. Ол арын айда бир катап үнер. Үшкү класстың өөреникчизинден школаны дооскужеге чедир “Пионерская правда” биле “Тываның аныяктары” солунну, ооң иштинде “Сылдысчыгаш” деп тускай арынны аажок сонуургап номчуп чордум.
Москвага — “Сылдысчыгаш”
1973 чылда школаны доозупкаш, Москваның Борис Васильевич Щукин аттыг театрның дээди өөредилге черинче Тывадан акы-угбаларым-биле кады 20 кижи өөренип чорупкан бис. Аңаа биске, тускай тыва национал студияга, тыва дылды база өөредип турган. Ол бистиң келир үеде мергежиливистиң эң-не кол чепсээ болур. Тыва үннерни шын адаарындан артикуляциязын, чугааның дикциязын, бөдүүн, нарын домактарны логиктиг шын номчуурунуң билиглерин тыва дыл кичээлинге эртер ужурлуг бис. Тыва дыл кичээлин нургулайында Москвага партияның Дээди школазынга өөренип кээп турган тыва дыңнакчылар эрттирип турган. Биске тыва дылды база өөредип турары-биле, өөренип келген беш чылывыстың дургузунда, республикада тыва дылда үнүп турар “Шын”, “Тываның аныяктары” солуннары доктаамал кээп турган. Оларны Бүгү-эвилелдиң Аныяктарының Ленинчи Коммунистиг эвилелиниң (БАЛКЭ) Тыва обкому бистиң өөренип турар черивистиң адрезинче чагыдып берип турган.
Беш чыл иштинде школачы чылдарымда “Тываның аныяктары” солунга номчуп турганым “Сылдысчыгаш” деп уругларга тускай үнүп турар арын база мени кагбаан. Ырак черге Москвага ону суурумга номчуп турганым дег эвес, а улам кичээнгейлиг, ханы сонуургап номчуур турдум. Ылаңгыя ол солуннарга мээң суурумнуң кижилериниң ажыл-ижин, өөренип турган школамның уругларының өөредилгезиниң, кылып турар ажылының дугайында бижип каанын номчааш, оларның кижи бүрүзүнүң овур-хевири чайгаар-ла карактарымга чуруттунуп көстүп келир. Эргимнерин, онзазын канчаар! Бодаарымга, суурумга, оларның чанынга четкеш-даа келген ышкаш болур мен.
Биске кээп турар “Шын”, “Тываның аныяктары” солуннарже студент чылдарывыстың дугайында материал бижиир бодал чайгаар-ла меңээ тургустунуп келген. Ынчангаш үш дугаар курска өөренип турумда, тодаргайлаарга, 1976 чылдың ноябрь 2-де үнген “Тываның аныяктары” солунга “Щукинчилерниң чаңчылы” деп аттыг материалым парлаттынган. Ол хүнден эгелеп, студент бижикчи апарганым ол. Оон эгелээш-ле солуннарга материалдарым, шүлүктерим, чогаалдарым, очулгаларым парлаттынып турар апарган. Шак-ла ынчаар тыва дылда үнүп турар республика солуннары-биле баштайгы чогаадыкчы харылзааларым ужукталып эгелээн. Чоорту чүгле бижикчизи эвес, а “Тываның аныяктары” солуннуң тускай корреспондентизи-даа апардым.
“Тываның аныяктарынга” – “Сылдысчыгаш”
1978 чылда Москваның Б.В. Щукин аттыг театр институдун акы-угбаларым-биле кады чедиишкинниг дооскаш, Тываның Виктор Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрынга (01.08.1978 ч.) күш-ажылчы намдарымны эгеледим.
Тыва театрга беш чыл ажылдап чорумда, мени комсомолчу путевка-биле “Тываның аныяктары” солунче ажылдадып чоруткан. Мээң моон соңгааргы амыдыралымның салым-чолунга шын орукту шак ынчаар, ынчангы БАЛКЭ Тыва обкомунуң бирги секретары Олег Ховалыгович Хопуя биле тыва театрның ынчангы директору, чогаалчы Екатерина Дүктүг-ооловна Танова олар изеп кааннар. Ол 1983 чылдың май 10-нуң хүнү. Ол хүн Тываның В. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрындан шилчилге-биле республиканың аныяктарының “Тываның аныяктары” солуннуң агитация болгаш пропаганда килдизиниң корреспондентизи болуп ажылдап эгелээн мен.
Чаа ажыл, чаа бодалдар, чаа сорулгалар. Элдеп-ле таварылгалар турар аа! Ажылдап келген килдизимге солуннуң уругларга үндүрүп турар, мээң номчуурум “Сылдысчыгаш” арыным хамааржыр болган. Ону дораан-на меңээ, мени дорт харыылап турар килдизим эргелекчизи Светлана Сүүр-ооловна Монгуш “Белеткээр сен!” деп дагзып каан. Ам школачы, студент чылдарымда сонуургап номчуп чораан тускай “Сылдысчыгаш” деп арынымны бодум белеткээр болганым ол. Ол тускай арынны доктаамал номчуп турганым ындыг ийикпе, ону белеткээринге меңээ улуг бергедээшкиннер таварышпаан. Харын-даа “Бо арынны бир тускай школачыларның хар-назынының аайы-биле үндүрер болза, кандыг ирги?” деп бодал башка кирип келген. “Сылдысчыгаш” деп тускай арынны айда бир катап белеткээш, үндүрүп чоруп-ла тур мен. Ынчалза-даа бажымдан демги бодалым ыравас!?
Үр-даа болбаанда, килдизим эргелекчизи Светлана Сүүр-ооловна Монгуш кол редакторнуң оң холу – харыысалгалыг секретарь албан-дужаалче депшээн. Ооң орнунга мени агитация болгаш пропаганда килдизиниң эргелекчизинге (17.11.1983 ч.) томуйлаан.
Бир катап мени дүвүредип чоруур бодалды солуннуң кол редактору Шомаадыр Дойлуевич Кууларга, эптиг байдал тургустунуп кээрге, ооң кабинединге чугаалап дүжүрдүм. Ол мээң саналымны дадагалзаар херек чок, ону мырыңай деткип кагды. Аңаа чалгынналгаш, бодалымны боттандырары-биле тура-соруктуг чогаадыкчы ажылдап кириптим. Шак ынчаар октябрятчыларга — “Сылдысчыгаш”, пионерлерге — “Аныяк ленинчи” база үстүкү классчыларга — “Өзүмнер” деп тускай арыннар солуннуң үндүрүлгелеринге үнүп эгелээн.
Уруглар солунун катап тургузар дээш
Ол-бо хоорайларга ажылым аайы-биле сургакчылап чорааш, ол черлерде уруглар солуну, сеткүүлү үнүп турары мени аажок бодандыра берген: “А чүге бисте аңгы уруглар парлалгазы чогул? Ону канчап чедип ап болурул?”. Мени дүвүредип турар бодалдарым-биле дөмей бодалдарны “Шын” солуннуң культура килдизиниң эргелекчизи, “Шын” солунда уругларга “Хүнчүгеш” деп тускай арынны белеткеп үндүрүп турар уруглар чогаалчызы Кара-Күске Күнзекович Чооду шагда-ла бодап, бо талазы-биле улуг ажылдарны кылып чорудуп турар болду. Мен база аңаа ушкажыптым. Бодалдарывыс чаңгыс аай болуп, дүгжүп, доңнажы берген.
Кады сургакчылап, кады бо-ла сүмележип, республиканың школаларынга башкылар, өөреникчилер-биле ужуражылгаларны эрттирип, аңаа уругларга “Сылдысчыгаш” солун кончуг чугула херек деп чүвени үргүлчү угаадып, суртаалдап келдивис. Совет Эвилелиниң төп солуннарынче өргүүдел бижиктер-даа чоруттунуп турган. Оларның кол-ла утказы – ооң мурнунда үнүп турган “Сылдысчыгаш” уруглар солунун катап тургузуп алырының айтырыы. Бо айтырыг Совет Эвилелиниң Коммунистиг Партиязының (СЭКП) Тыва обкомунга каш удаа тургустунуп турган.
Бүгү тыва интеллигенцияның, башкыларның, ада-иелерниң хөй чылдарда тургузуп келген айтырыы, күзели күштүг болган. Барык-ла үжен ажыг чылдар дургузунда үндүрүлгезин ара соксаткан турган уругларның “Сылдысчыгаш” солунунуң бажы ковайып, үнү хөндүрлүп, “дирлип” келген.
РЕДАКТОР АПАРГАНЫМ
Ынчан мен СЭКП Кызыл хоорай комитединиң идеология килдизиниң инструкторунга ажылдап турдум.
1989 чылдың ноябрь айның бир-ле хүнүнде, арай сагынмайн тур мен, кабинедимге ажылдап олур мен. Дүъш четкелекте, телефонум кыңгырт дидир. Тудуп алдым. Мени дорт харыылап турар даргам, Кызыл хоорайның партия хооркомунуң идеология секретары Валентина Владимировна Оскал-оол кабинединче кыйгырты-дыр. Чеде бердим. Ол менче чазык көргеш:
— Мындыг-дыр, Александр Сан-оолович, сеңээ анаа сүмем-дир иийн. Литература институдун чаа дооскан-дыр сен. Сенде ам билиг чедер-дир. Сакты-дыр сен бе, сеңээ уругларга “Сылдысчыгаш” солунну, өңнүг чараш “Челээш” сеткүүлдү ажыдар дугайында обкомда чугаа чоруп тур деп чайын чугаалап турган мен. Ындыг, але?
— Ийе, Валентина Владимировна – деп дораан харыыладым.
— Ынчаарга ам келир чылын “Сылдысчыгаш” уруглар солунун катап тургузар дугайында СЭКП Тыва обкомунда чугаа чоруп турар апарды. Солуннуң кол редакторун БАЛКЭ Тыва обкому чижилгелиг соңгуур. Аңаа киржип көр даан, чедип алган эртемиң кончуг тааржыр-дыр. Сен аңаа ажылдап шыдаар сен. Мээң бо сүмемни, Александр Сан-оолович, кандыг деп бодап тур сен? – дей-дир.
— Харын...
— Харын эвес. Солунну канчаар кылыр бодап турар сен? Ол солуннуң утка-шынары кандыг турар ужурлугул дээн чергелиг бодуң программаң таптыг тургускаш, киржип көрем.
Валентина Владимировнаның чугаазы меңээ анаа дужаал-биле дөмей болган. Даргам санал, сүме кадып турда канчап киришпес мен. Чүүлдүгзүнгеш, кабинеттен үнүптүм.
Шынап-ла, уругларга аңгы солунну парлап үндүрер күзел, сорулга меңээ шагда-ла турган. Москваның А.М. Горький аттыг литература институдунга өөренип тургаш, 1988 чылда ССРЭ-ниң сураглыг уруглар чогаалчыларының киржилгези-биле школа назыны четпээн болгаш эге класс назылыг уругларга чогаал бижип чоруур аныяк чогаалчыларның Пицунда хоорайга болган V Бүгү-эвилелдиң семинарынга киришкен мен. Аңаа Совет Социалистиг Республикалар Эвилелинде уругларга үнүп турар төп солун-сеткүүлдерниң кол редакторлары база киришкен. Солун-сеткүүлдерни канчаар чырыдып парлаарының, аңаа уруглар чогаалдарының эвээш болуп турарының дугайында "төгерик стол"-даа эрткенин сакты-дыр мен.
Черле ынчаш куруг эвес мен. Аңаа үндезилеп, бодумнуң программамны тургузуп белеткээш, билдириишкинни киирип кагдым. Кол редакторга кордакчылар – билдингир уруглар чогаалчызы Кара-Күске Күнзекович Чооду биле база мен болган. “Тываның аныяктары” солуннуң 1989 чылдың декабрь 28-те үндүрүлгезиниң ийиги арынында “”СЫЛДЫСЧЫГАШ” ҮНЕРИНГЕ БЕЛЕН” деп материал парлаттынган. Оон ыңай РЕДАКТОРГА КАНДИДАТТАР деп эгениң адаанда бистиң чуруктарывысты болгаш программаларывысты хөйге таныштырып парлап чырыткан.
БАЛКЭ Тыва обкомунуң ээлчеглиг бюрозу 1989 чылдың декабрь 29-та дүъш соонда эрткен. Аңаа “Сылдысчыгаш” уруглар солунунуң кол редактору болур дээш кандидатуразын киирген ийи кордакчызын шылгап, бадылаашкынны чоруткан.
Түңнелинде мени республиканың катап тургустунуп турар “Сылдысчыгаш” уруглар солунунуң кол редакторунга, а Кара-Күске Күнзекович Чоодуну мээң быжыг даянгыыш-бырам болур харыысалгалыг секретарынга бюро томуйлаан.
Февраль 1-де республиканың “Сылдысчыгаш” уруглар солунунуң катап үнүп эгелээнин бадыткаан, ооң баштайгы номерин республика типографиязынга парлап үндүрген. Солун типографияга парлаттынып үнүп турда, ооң дүжүрүп турар үезинде кол редактору турган чогаалчы Олег Өдербеевич Сувакпит катап үнүп эгелээн уруглар солунунуң кол редакторунга байыр чедирип, кандыг-даа бергелерге торулбайн, тура-соруктуг, чогаадыкчы ажылдаарын күзеп, байыр чедирген.
/ Александр ШОЮН,
Россия Федерациязының алдарлыг журнализи, Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы, республиканың “Сылдысчыгаш” уруглар солунунуң (1990-2016 чч. кол редактору.
Чуруктарны авторнуң архивинден алган.
“Шын” №4 2026 чылдың февраль 5