Совет үеде колхозтар, совхозтарның тараа болгаш ногаа шөлдеринге суггарылга системаларын тудуп, улуг хемчээлдиг шөлдерге багай эвес дүжүттү ажаап алыр аргалыг турган. ССРЭ буступ дүжүп, республикага көдээ ажыл-агый сандараанындан суггарылга системалары база ажыглалдан үнгеш, үр үе дургузунда хереглел чок чыткаш, үрелип баксыраан.
Ынчалза-даа тараажы фермерлер, хууда ажыл-агыйлыг кижилер суггарылга четкилерин шуут-ла ажыглал чок кагбайн, боттарының акша-хөреңгизи болгаш күжүнүң шаа-биле суггарылга четкилерин болгаш арат бугаларны демнежип септеп, ажыглап турарының чижектери бар. “Найырал” совхоз 1990 чылдарда сандарап дүжерге-даа, Аймыырлыг биле Терезин суггарылга системалары шуут-ла кагдынмаан. Ажыл-агыйжы кижилер демнежип алгаш, сугну шөлдерже аксып үндүрүп, суггарылганы чорудуп, сигенни мал чеминге ажаап ап, тарааны үрезин чедер шаа-биле тарып өстүрүп келгеннер. Бии-Хем кожуунда тараажы Андрей Бородкин бодунуң амы-хууда ажыл-херээн суггарылга четкизин септээринден эгелээн, Туранның суггарылга четкизин септээн. Могай суггарылга четкизин чаартып септээринге бодунуң акша-төгериин тус черниң тараажызы Аяс Тюлюш киириштирген.
Россия Федерациязының Президентизи Владимир Путин 2024 чылдың сентябрь 2-де бистиң республикага кээп чорда, Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг регионда суггарылга системаларын чаартырының чугулазының дугайында тайылбырлаарга, Владимир Путин дузалаарын аазаан.
Суггарылга системаларын септээринге деткимчени көргүзерин Россияның Президентизинден дилээриниң мурнунда Тываның Баштыңы аңаа каш чыл дургузунда шыңгыы белеткенген. Владислав Ховалыг республиканың бирги удуртукчузу албан-дужаалга 2021 чылда ажылдап эгелээш-ле, кожууннарда суггарылга системаларының сандаргай байдалынче, оларны дээштиг ажыглавайн турарынче кичээнгейин дораан-на угландырган. Республиканың улуг суггарылга системаларынга боду амы-хууда чедип, оларның ажыглалын экижидер дизе, кандыг ажылдарны чорударының чугулазын тараачын-фермерлер, чер болгаш суггарылга талазы-биле эртем-билиглиг специалистер-биле арга-сүмени солушкан. Республикада суггарылга системаларының материал-техниктиг байдалын сайгарып көөр, оларны септээр, ажыглалга киирер талазы-биле хемчеглерни саналдап киирер тускай комиссияны Тываның Баштыңы Владислав Ховалыгның даалгазы-биле тургускан.
Россияның Президентизиниң деткимчезинге даянгаш, ажылдаары чогумчалыг болбайн аан. Республикада суггарылга четкилерин чаартыр талазы-биле ажыл шуудап эгелээн деп болур. Бо ажылдарга федералдыг бюджеттен 50 сая рубль акшаны республикага 2026 чылда тускайлап үндүрген. Суггарылга четкилерин чаартырынга киржир, суггаттыг тараа болгаш сиген шөлдериниң хемчээлин улгаттырар күзелдиг ажыл-агыйларның аразынга шилилгени республиканың Көдээ ажыл-агый яамызы чарлаан. Аңаа киржир ажыл-агыйларның чарыгдалдарын дуглаары-биле субсидияны федералдыг төптен келир акша-биле дузаны көргүзер. Эрги суггарылга четкилерин чаартыр, чаа гидромелиоративтиг объектилерни тудар, суггаттыг шөлдерге культур-техниктиг ажылдарны шилилгениң негелделерин эрткен ажыл-агыйлар чорудар.
Совет үеде Тывага Таңды районга чаа-ла эгелеп турган, ССРЭ буступ дүжерге соксаан ажылдарны чорудар ажыл-агыйларга чарыгдалдарның 90 хуузун дуглап бээр. Ол дээрге тараа шөлдериниң хөрзүнүн хат-шуургандан камгалап, ыяштарның дилиндектерин тараа шөлдеринге тарып өстүрери-дир. “Агролесомелиорация” төлевилел узун хуусаалыг. Тывага ындыг төлевилелди чорудуп турганының ора-сомазы Таңды кожууннуң төвү Бай-Хаак чоогунда шөлдерден амгы үеде көскү. Совет үеде ол ажылды Тываның көдээ ажыл-агый арга-дуржулга станциязы башкарып турган.
2026 чылда Барлык биле Алаш суггарылга четкилерин чаартыр, суггатты келир чайын чорударынга белеткел ажылдарын чорудуп турар. Барлык суггарылга системазын чаарткан түңнелинде Аксы-Барлык, Эрги-Барлык, Бижиктиг-Хая, Барлык сумуларның девискээринде шөлдерни суггарар, аңаа багай эвес тараа болгаш сиген дүжүдү өстүрер арга тургустунар. Барлык суггарылга системазынга кылыр ажылдарның хемчээли база эвээш эвес. 23 километр узун дурттуг демир-бетон кол каналды септээр, 12 километр узун дурттуг чер бугаларны аштаар. Барлык суггарылга четкизинге ажыглаар чаашкынналдырар дериг-херекселдерни садып эккелген. Суггарылга системазының септелгези доостурга, оларны тургускаш, шөлдерни суггарып эгелээр.
Тываның Көдээ ажыл-агый яамызының медээлери ёзугаар алырга, Алаш суггарылга четкизиниң чаартылгазы 2026 чылдың январь айда доозулган. Ол ажылдарга 5,1 сая рубльди чарыгдаан. Алаш суггарылга системазының суг аксып үндүрер буга бажын септээн, кол каналдан суг агып үнерин өйлээр дериг-херекселди бүрүнү-биле солаан, 300 метр хире узун дурттуг эрикти быжыглаан.
Барлык суггарылга системазында чаартылга ажылдарын барып көрүп чорааш, чаарттынган суггарылга четкилериниң ажыглалынче улуг кичээнгейни салырын Тываның Баштыңы Владислав Ховалыг айтып, оларның байдалын доктаамал хайгаарап, өй-шаанда арыглаар болгаш септээриниң чугулазын демдеглээн.
Ш. МОҢГУШ.
Чурукту интернеттен хоолгалаан.
“Шын” №5 2026 чылдың февраль 12